تۆ تازە تۆمارەکەت بردە سەر یەک پێشنیارکردنەوەی قەدەغەکاری و نمرەی هاوسەنگی تێیدا زیاتر بوو لەوەی تۆ پێش بینی دەکرد. ئەگەر تۆ خوێندکاریت و دەتەوێت نامەی ماستەر/تۆمارێکی دکتۆرەت لەسەر بکەیت، یان توێژەرەکیت و دەستت بە مانوسکڕێپت دەکات بۆ ئاپلودکردن بۆ ژورنال، نمرەی زۆر بەرز لە قەدەغەکاری بە واتای ئەوە نییە بە خۆی خۆت هەڵەیەکت کردووە — بەڵام دەوێت بە هۆشیاری کار بکەیت.
ڕەوکردنەوەی قەدەغەکاری لە تۆمارەکەدا مەبەست نییە پەنهانکردنەوەی هاوسەرنجیەکان. مەبەستە ئەوە بۆ ئەوەی هەموو بیرۆکەیەک کە تۆ پێشکەش دەکەیت بە شێوەی ڕاستەقینە و بە شایەستەوانی بە نوسراوە و سەرچاوە ڕێک بخەیت، و هەروەها پشتگیری بکەیت لەسەر بیرۆکەی خۆت. ئەم ڕێنماییە بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی چۆن ئەمە بکەیت، پله بە پله، بەبێ ئەوەی مانا یان خۆشەویستی/کیفایەتی لە کارەکەت کەم بکات.
واتای ڕاستەقینەی «لە بردن»ی قەدەغەکاری لە تۆمارێکدا چییە؟
قەدەغەکاری لە نووسینی زانستی بە واتای پێشکەشکردنی بیرۆکە، وشە، یان سەرچنار/چەمکی کەسێکی تر وەک ئەوەی دەستەواژە و لای خۆت بێت — بە شێوەی هەڵەی هەڵەکاری (هەرچەندە بۆ خۆت ناڕاستەوخۆ بێت). زۆر خوێندکار خۆشحاڵ نین لەوەی فێر دەبن حتا ئەگەر دەستەواژەکان بە شێوەی ڕەوکردنەوەی ڕێک (paraphrased) بن، ئەگەر ڕێکخستنی جملەکان نزیک بە سەرچاوە بێت، دەتوانرێت تێبینیکراو (flagged) بکرێت.
لە بردنی قەدەغەکاری پێویستی بە سێ کردار سەرەکی هەیە: نووسینی ناوەڕۆک بە لایەنی ڕای خۆت، زیادکردنی سەرچاوە/بەڵگەی ڕێک و بە شایستەوە (citations and references) لە هەر شوێنێکدا کە پێویستە، و لەناوبردن یان گۆڕینی بەشیەکان کە زۆر نزیک دەبن بەوەی سەرچاوەکە دەڵێت. واتای «فقط وشەکان بگۆڕی» نییە — ئەمە یەکێکە لە هەڵە مەترسیدارترین کارەکان کە خوێندکاران زۆرجار دەکەن.
چۆن دەتوانیت دیاری بکەیت کە کێشە/بەشەکان لە تۆمارەکەت قەدەغەکارین؟
پێش ئەوەی قەدەغەکاری ڕێک بخەیت، پێویستە بە دروستی بدانیت لە کوێیە. بردنەوەی تۆمارەکەت بۆ سەر پێشنیارکردنەوەی قەدەغەکاریی باوەڕپێکراو وەک Plag دەگات بە ڕاپۆرتێکی وردی هاوسەنگی کە بەشە ڕاستەقینەکان دەناسێت کە لەگەڵ سەرچاوەدا هاوسەنگی هەیە، پەیوەندی بۆ سەرچاوەکان دەکات، و لە هەر بەشداریەکدا مەترسییەکە نیشان دەدات.
ڕاپۆرتی Plag بە ڕەنگەکان دەناسێنێت لە نێوان citation ڕێنەکراو (بنفش/ purple)، citation ڕێکراو (سەوز/ green)، و ناوەڕۆکی ڕەوکردنەوەی (orange) کە هێشتا زۆر نزیک دەخوانێتەوە بە سەرچاوە (orange). ئەمە بە تۆ دەدات ڕێنیشاندەرێکی ڕوون بۆ ئەوەی چی پێویستە دەستکاری بکرێت — بۆ ئەوەی تەواوەی کاتت بۆ نووسینی هەمان بەشەکان بە دەستکاری کەمتر لەوەی کە هەروەها ڕێککەوتوویە.
نمرە جیاوازەکانی هاوسەنگی ڕاستەقینە واتای چی دەدەن؟
ڕەوکردنەوەی کاریگەر (effective paraphrasing) بە تواناییە، نەک بە شێوازی کەمکردنەوەی ڕێگای (shortcut). مەبەست ئەوەیە بیرۆکەیەک لە سەرچاوە بگریت و بە تەواوی لە زمان/دەستەواژەی خۆتدا پێشکەش بکەیت، بە هەمان کاتدا بە نویسەری سەرچاوە سەرچاوە بدەیت. ئەمە جۆری کارکردنە باشە:
- تەواوی قسە/بەشی سەرچاوە بخوێنەوە، دواتر ببەستەوە یان کەم بکەوە لەگەڵ نووسینی وەرگێڕانەکەت.
- بەکارهێنانی بیرۆکە گرنگە، نەک دەستەواژە. وەلا: سەرچاوەکە ئەمە بە درستی چی دەڵێت؟
- ساختەی جملە بکە لە هەموو شێوەیەکدا بگۆڕە — نەک تەنها وشە بە تکە.
- لە دواڕۆژ/کۆتایی نووسینی وەرگێڕانەکەت، لەگەڵ سەرچاوە بەراورد بکە بۆ ئەوەی دڵنیا ببیت کە لە ڕێکخستن/سەرچناری (structurally) جیاوازن.
- هەمیشە in-text citation زیاد بکە، حتا بۆ ناوەڕۆکی ڕەوکردنەوەیەک — بیرۆکەکە هێشتا بە نویسەری سەرچاوە پەیوەندیدارە.
یادەت بکەوە: ڕەوکردنەوە بەبێ سەرچاوە (citation) هێشتا قەدەغەکارییە، حتا ئەگەر وشەکان تەواوی لای خۆت بێت.
کاتێک پێویستە بە شێوەی ڕاستەوخۆ نقل بکەیت بەجێی ڕەوکردنەوە؟
نقڵکردنی ڕاستەوخۆ (direct quotation) پێویستە بە کەم بەکاربهێنرێت — زۆرجار تەنها ئەو کاتانەی کە دەستەواژەی تەواوی سەرچاوە گرنگی تایبەتی هەیە، وەک دەسنییەکی یاسایی (legal definition) یان دەستنیشانی کەسێک کە دەستەواژەکە خودی خۆی بۆ لێکۆڵینەوە دەکەوێت. کاتێک نقل دەکەیت، بەستەری «quotation marks» بەکاربهێنە و citation تەواو زیاد بکە بەڵگەی پەیج لە هەر شوێنێکدا کە پێویستە.
چۆن ڕێکدەخەیت citations ـی نادروست یان لابەجێکراو؟
citations لابەجێکراو (missing citations) یەکێکن لە زۆرترین هۆکارەکان بۆ قەدەغەکاریی ناڕەخنەکراو (unintentional). ئەگەر بیرۆکە، ئامار، بەڵگە/بۆچوون، یان بەشێکی داتا لە سەرچاوەی تر بەکار بردووە — هەرچەندە بە شێوەی سادەش بێت — پێویستە citation زیاد بکەیت. ڕاپۆرتی هاوسەنگی Plag پەیوەندی ڕاستەوخۆ دەکات بە سەرچاوەکان کە لە بەشە پەچراوەکاندا هاوسەنگی هەیە، بۆیە ڕێگای ڕوون دەدات بۆ شوێنە سەرچاوەکە و زیادکردنی citation ـێکی ڕێک بدون ئەوەی دوباره لەسەرچاوە لە نوێوە بگەڕێیت.
جیاوازی لە citation و reference چییە؟
Citation ئەو نیشانە بۆ کورتە لە ناو نووسین (e.g., Smith, 2021, p. 34) ـە. Reference ئەو نووسینی تەواوی سەرچاوەیە لە کۆتایی تۆمارەکەت کە ڕێ دەدات خوێنەر بە خۆیی بتوانێت بەدوای ئەو سەرچاوەیەدا بگەڕێت. هەر دوو پێویستن — citation لە ناو نووسین بەبێ ئەوەی لایستی reference ـە لە کۆتایی دا بێت ناکامە، و هەر باسی ترش.
بەخشی «self-plagiarism» چی؟ دەتوانیت کارەکەی خۆت قەدەغەکار بکەیت؟
بەڵێ، و زۆرترە لەوەی زۆر خوێندکار ئاگادارن. دابەزاندنی هەمان تۆمار (ی / یان بەشەکان لە تۆمارێک) بۆ زیاتر لە یەک کورس بەبێ ڕەزامەندی ڕوون، بە self-plagiarism دادەنرێت. ئەگەر دەتۆزیت/پشت بە کارە پێشووەکانی خۆت دەبەستیت، ئەمە ڕوون پێشکەش بکە — نووسینی پێشووت وەک سەرچاوە ببینە و بە شایستەوە cite ـی بکە.
Plag چۆن دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ ڕەوکردنەوە و پێشگیری لە قەدەغەکاری؟
Plag زیاتر لە تەنها نمرەی هاوسەنگی پیشاندەدات. خزمەتگوزاری ڕەوکردنەوەی قەدەغەکاری لەگەڵ ویراستکارانی بە توانا پێکهاتوویت دەکات کە دەتوانن بەشە پەچراوەکان ڕێکبخەن بە شێوەیەک کە مانا و ڕەوت/لەنگەرەکەت بەجێ دەهێڵێت، لە هەمان کاتدا بەهێزکردنی ڕاستی/مەعيارە سەرەکییەکانی یاسایی (originality) کە لای دامەزراوەکەت پێویستە.
سەرەکیترین تایبەتمەندییەکان کە یارمەتیدەدەن بۆ ڕەوکردنەوەی قەدەغەکاری لە Plag:
- ڕاپۆرتی هاوسەنگی بە ڕەنگەکان کە بە دروستی دەخاتەوە چی پێویستە دەستکاری بکرێت و بۆچی
- پەیوەندی ڕاستەوخۆ بە سەرچاوەکان پشت بە هر بەشە پەچراوەکان
- جیاوازی لە نێوان citations ڕێک و ناڕێک، بۆ ئەوەی reference ـی ڕێک جریمه/کەموکەستی نەبینێت
- دیتەکشن لە کاتی ئێستا بە پێچانەوەی ناوەڕۆکی کە تازە لە 10 خولکە پێشتر بڵاوکراوە
- دیتابەیسێک لە زیاتر لە 80 ملیۆن نامەی زانستی بۆ بینایی/پۆششی زانستی گشتی
پێشکەش بکە بە باوەڕ — کارەکەت دروست کراوە
لە بردنی قەدەغەکاری لە تۆمارێکی توێژینەوە تەنها چارەسەری کاتژمێری کۆتایی نییە — بخشییە لە کاری زانستی بە شێوەی مەسؤولانە. زووترین کاتێک کە تۆمارەکەت چەک دەکەیت لە کاتی نووسین، ئاسانتر دەبێت کە هاوسەنگیەکان ئاڵۆز نەبن و نچنە سەر گرنگەتر مەترسی/کێشە.ئەگەر تۆ مامۆستای/ڕێنمایەر بیت، دەتوانیت Plag بەخۆش/بێ بەها بەکارهێنیت لە بەشێک لە پەیامەکانی ئێمە بۆ پاراستنی هۆشیاری زانستی لە جیهاندا.
